Rastgele sıra, bloklama ve tekrar

Neden önemli

Bir deney gün boyunca uygulanırken malzeme, ortam, makinenin ısınması veya ölçüm aracının durumu değişebilir. İlk koşul hep sabah, diğer koşul hep gün sonunda denenirse gözlenen farkın kaynağı belirsizleşir. Rastgele sıra, koşulları sonuçlardan bağımsız seçilmiş bir sırayla zaman boyunca dağıtarak bu riski azaltır. Her koşulun ne zaman uygulanacağını denemeden önce belirlemek gerekir. Rastgelelik, kayıt tutulmaması veya uygulamanın gelişigüzel yapılması anlamına gelmez. Tam tersine, seçilen sıra korunur ve gerçek uygulama sırası ayrıca kaydedilir. Beklenmeyen bir kesinti yaşanırsa bunun yeri görünür kalır; sonradan tabloyu rastgele sıralamak geçmişteki uygulamayı değiştirmez.

Bloklama, bilinen bir değişkenlik kaynağını karşılaştırma içinde yönetir. Günler arasında fark bekleniyorsa her gün bir blok olabilir. Amaç günlerin aynı olduğunu varsaymak değildir; yöntem koşullarını aynı gün içinde karşılaştırabilmektir. Bunun için karşılaştırılacak koşullar her blokta temsil edilir. A düşük yalnız ilk gün, A yüksek yalnız ikinci gün uygulanırsa günle A değişimi birbirine bağlanır. Daha çok numune toplamak bu bağı çözmez. Bloklama adı verilen sütunun bulunması da tek başına çözüm değildir. Deney düzeninin gerçekten ortak kapsamlı karşılaştırmaya izin vermesi gerekir. Planın yapısı, sonradan yapılacak hesaptan önce gelir. Bloklama üretim sonucuna göre sınıf oluşturmak da değildir. Günler sonuçlar görülmeden tanımlanır ve her koşulun o gün içindeki yeri önceden planlanır. Yüksek yanıtları bir blokta, düşük yanıtları başka blokta toplamak, değişkenliğin kaynağını açıklamaz. Gerçek koşul kaydıyla bağlantısı olmayan böyle bir ayrım deneyin yapısını değiştirmiş gibi yorumlanamaz.

Tekrar, aynı koşulun bağımsız olarak yeniden uygulanmasıdır. Yeni numunelerle ve tanımlı uygulamayla yapılan tekrarlar, sonucun yeniden elde edilip edilemediğine ilişkin bilgi verir. Aynı numunenin yeniden okunması ölçüm tekrarıdır; başka bir soruyu yanıtlar. Tekrarlanan uygulamalar çok benzer kaynaklardan geliyorsa bağımsızlık ayrıca değerlendirilir. Her birim ortak bir partinin etkisini taşıyabilir. Bu nedenle numune kimliği, malzeme grubu ve uygulama kaydı önemlidir. Aynı koşulun farklı günlerde uygulanması günler arası bilgiyi artırır, fakat her gün içindeki yayılmayı tek başına göstermez. Hangi değişkenliğin gözlendiği raporda açıkça belirtilmelidir.

Rastgele sıra, bloklama ve tekrar birbirinin yerine geçen çözümler değildir. Rastgele sıra zamanla sistematik eşleşmeyi azaltır; bloklama belirli bir fark kaynağını karşılaştırmada ayrı tutar; tekrar ise oynaklığa ilişkin gözlem sağlar. Üçü birlikte iyi planlandığında küçük deneyden daha anlamlı bilgi alınabilir. Yine de rastgelelik bütün dengesizlikleri kesin gidermez ve bloklama her günün etkisinin bütün koşullarda eşit olduğunu kanıtlamaz. Koşul farkları günlere göre değişiyorsa bu da incelenmelidir. Basit bir gün ortalamasını çıkarıp her sorunu düzelttiğinizi söylemek yeterli değildir. Deneyin gerçek uygulaması, hesaplanan ortalamalarla birlikte değerlendirilir.

Formül